કચ્છ યુનિવર્સિટીના ભૂ-વૈજ્ઞાનિક ગૌરવ ચૌહાણનો અભ્યાસ : રણ વિસ્તારમાં વધી રહેલા બાંધકામો વચ્ચે ભૂકંપપ્રૂફ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કાંઠે મેન્ગ્રુવના વિસ્તરણ પર ભાર

ભુજ - કચ્છઉદય : ભૂકંપ ઝોન-૫માં આવેલા કચ્છના પેટાળમાં ભૂકંપીય હલચલ નવી વાત નથી. ૧૮૧૯ના વિનાશક અલ્લાહબંધ ભૂકંપથી લઈને ૨૦૦૧ના ભુજ ભૂકંપ સુધી કચ્છે અનેક મોટા ભૂકંપોનો સામનો કર્યો છે. તાજેતરના ભૂ-વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો પણ કચ્છના પેટાળમાં વિવિધ સક્રિય ફોલ્ટ સિસ્ટમો અને લાંબા ગાળાથી સચવાયેલા ભૂકંપીય જોખમ તરફ સંકેત આપે છે. આવી સ્થિતિમાં રણ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વધી રહેલા વિકાસકાર્યો સામે ભૂકંપપ્રતિરોધક આયોજનની જરૂરિયાત ફરી ચર્ચામાં આવી છે. ૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૪ના રોજ લખપતથી આશરે ૫૩ કિલોમીટર ઉત્તર-પશ્ચિમમાં ૩.૪ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ નોંધાયો હતો. આ ઘટનાને કચ્છ યુનિવર્સિટીના ભૂ-વૈજ્ઞાનિક ગૌરવ ચૌહાણે મહત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી. તેમના મતે, આંચકાનું સ્થાન ૧૮૧૯ના વિનાશક ભૂકંપ સાથે સંકળાયેલા અલ્લાહબંધ ફોલ્ટ વિસ્તારમાં આવતું હોવાથી આ વિસ્તારની ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિ અંગે વધુ અભ્યાસની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે.
જોકે, માત્ર એક નાના ભૂકંપના આધારે અલ્લાહબંધ ફોલ્ટને હાલ જ ‘ફરી સક્રિય’ જાહેર કરી શકાય નહીં. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો મુજબ કચ્છમાં અનેક ફોલ્ટ પર ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિ જોવા મળે છે અને સમગ્ર કચ્છનું પેટાળ લાંબા ગાળાના ટેક્ટોનિક દબાણ હેઠળ છે. ૨૦૧૯ના જિયોડેટિક અભ્યાસમાં કચ્છ પેલિયોરિફ્ટમાં આશરે ૪થી ૫ મિલીમીટર પ્રતિ વર્ષના સંકોચનનો પુરાવો મળ્યો હતો અને આ દબાણનો મોટો હિસ્સો ભૂકંપીય રીતે મુક્ત થતો હોવાનું સંશોધકોએ નોંધ્યું હતું.


.............................

૧૮૧૯માં એક મિનિટથી પણ ઓછા સમયમાં બદલાઈ ગઈ હતી ભૂમિની રચના

૧૬ જૂન ૧૮૧૯ના રોજ કચ્છના રણ વિસ્તારમાં આવેલા અંદાજે ૭.૭થી ૭.૮ની તીવ્રતાના મહાભૂકંપે ભૂગોળ જ બદલી નાખ્યો હતો. ભૂકંપના કારણે જમીનના મોટા વિસ્તારમાં ઊર્ધ્વ વિસ્થાપન થયું અને આશરે ૮૦થી ૯૦ કિલોમીટર લાંબો તથા કેટલાક સ્થળોએ ૪થી ૬ મીટર ઊંચો ભૂમિભાગ ઊભો થયો, જેને પાછળથી ‘અલ્લાહબંધ’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. સંશોધનો મુજબ આ ઘટના અલ્લાહબંધ ફોલ્ટ સાથે સંકળાયેલી હતી. ભૂકંપથી સિંધુ નદીની એક શાખાના વહેણમાં ફેરફાર થયો હતો. ભૂમિમાં આવેલા મોટા ફેરફાર ઉપરાંત કેટલાક વિસ્તારોમાં પૂર, જમીનનું દ્રવીકરણ અને સ્થાનિક સુનામી જેવી અસરો પણ નોંધાઈ હતી. ઐતિહાસિક અહેવાલો અને આધુનિક ભૂ-વૈજ્ઞાનિક મોડેલો બંને અલ્લાહબંધ વિસ્તારમાં થયેલા મોટા ઊર્ધ્વ વિસ્થાપનની પુષ્ટિ કરે છે.


............................

કચ્છમાં એક નહીં, અનેક ફોલ્ટ સિસ્ટમો સક્રિય ભૂમિકા ભજવે

કચ્છનું ભૂકંપીય જોખમ માત્ર અલ્લાહબંધ ફોલ્ટ પૂરતું મર્યાદિત નથી. કચ્છ મેઇનલેન્ડ ફોલ્ટ, સાઉથ વાગડ ફોલ્ટ, નોર્થ વાગડ ફોલ્ટ, કટ્રોલ હિલ ફોલ્ટ સહિત અનેક ફોલ્ટ સિસ્ટમો આ વિસ્તારમાં આવેલી છે. ૨૦૨૪ના એક મહત્વપૂર્ણ પેલિયોઝિસ્મિક અભ્યાસમાં કચ્છ મેઇનલેન્ડ ફોલ્ટના ઝુરા સેગમેન્ટમાં ભૂતકાળમાં સપાટી તોડી નાખનારા અનેક મોટા ભૂકંપોના પુરાવા મળ્યા હતા. સંશોધકોના મતે આ વિસ્તારના ભૂકંપીય સ્ત્રોતોને વધુ ચોકસાઈથી સમજવાની જરૂર છે. ૨૦૦૧ના વિનાશક ભુજ ભૂકંપે પણ કચ્છના ભૂકંપીય જોખમને દેશ-વિશ્વ સમક્ષ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું. તે ભૂકંપ અલગ ફોલ્ટ સિસ્ટમ સાથે સંકળાયેલો હતો અને અલ્લાહબંધ ફોલ્ટ પર ૧૮૧૯ પછી સીધી રીતે એ જ પ્રકારની મોટી સપાટી ફાટ ફરી થઈ હતી એવું માનવું યોગ્ય નથી. ૨૦૨૫ના સંશોધનોએ પણ ૧૮૧૯ અને ૨૦૦૧ના બંને મોટા ભૂકંપને કચ્છના લાંબા ગાળાના સિસ્મિક ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ ભાગ તરીકે દર્શાવ્યા છે.


..................

જાપાનની જેમ ભૂકંપપ્રૂફ બાંધકામની જરૂર

કચ્છમાં ભૂકંપનું જોખમ ટાળી શકાય તેમ નથી, પરંતુ તેની અસર ચોક્કસપણે ઘટાડી શકાય છે. જાપાનનું ઉદાહરણ આપતાં ચૌહાણે કચ્છમાં પણ ભૂકંપપ્રતિરોધક માળખાં ઊભાં કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો. ખાસ કરીને ભુજ, ગાંધીધામ સહિતનાં શહેરોમાં જૂની અને જર્જરિત ઇમારતોનું તાકીદે સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ કરાવી જરૂરી મજબૂતીકરણ અથવા પુનઃનિર્માણ કરવું જરૂરી છે. નવા બાંધકામોમાં ભૂકંપપ્રતિરોધક ધોરણોનું પાલન અને જોખમી વિસ્તારોમાં વૈજ્ઞાનિક ઝોનિંગ કરવામાં આવે તો ભવિષ્યના મોટા આંચકામાં જાનમાલનું નુકસાન નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. અલ્લાહબંધનો ઇતિહાસ કચ્છને એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે,ભૂકંપની આગાહી ભલે શક્ય ન હોય, પરંતુ ભૂકંપના જોખમને અવગણીને વિકાસ કરવો પણ યોગ્ય નથી.


........................

રણના વિકાસમાં ભૂકંપપ્રતિરોધક આયોજન જરૂરી

ગૌરવ ચૌહાણના મતે રણ વિસ્તારમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પ્રવાસન, માર્ગ, માળખાકીય સુવિધાઓ અને અન્ય વિકાસકાર્યો વધી રહ્યા છે ત્યારે ભૂકંપીય જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને આયોજન કરવું જરૂરી છે. મોટા ભૂકંપની આગાહી કરવી શક્ય નથી, પરંતુ સંભવિત નુકસાન ઘટાડવા માટે બાંધકામના ધોરણો, જમીનની સ્થિતિ અને ફોલ્ટ ઝોન અંગે વૈજ્ઞાનિક માહિતીનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. કચ્છના દરિયાકાંઠા અને ક્રિક વિસ્તારમાં પણ આ બાબત વધુ મહત્વની બની જાય છે. ૧૮૧૯ના ભૂકંપે માત્ર જમીનની ઊંચાઈમાં ફેરફાર કર્યો નહોતો, પરંતુ પાણીના પ્રવાહ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો પર પણ અસર પેદા કરી હતી. ઐતિહાસિક અભ્યાસોમાં સ્થાનિક સુનામી અને દરિયાઈ પાણીના પ્રવેશના સંકેતો પણ મળ્યા છે. આથી કાંઠા વિસ્તારમાં કુદરતી સુરક્ષા કવચ તરીકે મેન્ગ્રુવનું જતન અને વિસ્તરણ પણ મહત્વનું બની શકે છે. મેન્ગ્રુવ તોફાની મોજાં અને કાંઠાના ધોવાણની અસર ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે. જોકે તેને મોટા ભૂકંપ કે સુનામીથી સંપૂર્ણ રક્ષણ આપતું કવચ માનવાને બદલે કાંઠાકીય જોખમ ઘટાડવાના એક ઉપાય તરીકે જોવું વધુ વૈજ્ઞાનિક રહેશે.